मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) म्हणजे काय? लक्षणे, वय आणि उपचार

Read in: English | हिंदी | मराठी | தமிழ் | తెలుగు

मेनोपॉज म्हणजेच रजोनिवृत्ती: स्त्रीची मासिक पाळी कायमची थांबते तो टप्पा. सलग 12 महिने पाळी आली नाही (आणि त्यामागे गर्भधारणा किंवा इतर कारण नसेल), तर मेनोपॉज झाला असे मानले जाते. भारतात स्त्रियांना मेनोपॉज सरासरी सुमारे 46 व्या वर्षी येतो, जो जगाच्या सरासरीपेक्षा (सुमारे 51 वर्षे) काही वर्षे आधी आहे.

मेनोपॉज हा आजार नाही, तो आयुष्यातला एक नैसर्गिक टप्पा आहे. पण त्याच्या आधी-नंतरच्या वर्षांत हार्मोन्स बदलत असल्याने अनेक स्त्रियांना अंगात अचानक उष्णता येणे, झोप न लागणे, चिडचिड, सांधेदुखी असे त्रास होतात. घरात आई, सासू किंवा मावशी "या वयात हे होतंच" असं सांगतात, आणि आपण सहन करत राहतो. पण यातले बहुतेक त्रास कमी करता येतात. ही मराठी माहिती तुम्हाला हा बदल समजून घ्यायला मदत करेल.

रजोनिवृत्ती (मेनोपॉज) म्हणजे काय?

स्त्रीच्या अंडाशयातून (ovaries) इस्ट्रोजेन (estrogen) आणि प्रोजेस्टेरॉन (progesterone) ही हार्मोन्स तयार होतात. यांच्यामुळेच मासिक पाळी नियमित येते. वय वाढतं तसं अंडाशय ही हार्मोन्स कमी बनवू लागतात, स्त्रीबीज तयार होणं थांबतं आणि शेवटी पाळी बंद होते. यालाच रजोनिवृत्ती किंवा मेनोपॉज म्हणतात. "रज" म्हणजे पाळी आणि "निवृत्ती" म्हणजे थांबणे.

हा बदल एका दिवसात होत नाही. त्याचे तीन टप्पे आहेत:

  • पेरिमेनोपॉज (perimenopause): मेनोपॉजच्या आधीची काही वर्षे. हार्मोन्स वर-खाली होतात, पाळी अनियमित होते आणि बहुतेक लक्षणे याच काळात सुरू होतात. या काळात अजूनही गर्भ राहू शकतो.
  • मेनोपॉज: शेवटच्या पाळीला 12 महिने पूर्ण झाले तो दिवस.
  • पोस्टमेनोपॉज (postmenopause): त्यानंतरचे संपूर्ण आयुष्य. उष्णतेचे झटके हळूहळू कमी होतात, पण हाडे, हृदय आणि योनीच्या आरोग्याकडे जास्त लक्ष द्यावे लागते.

भारतात मेनोपॉज कोणत्या वयात येतो?

इंडियन मेनोपॉज सोसायटीच्या देशभरातील सर्वेक्षणानुसार भारतीय स्त्रियांचे मेनोपॉजचे सरासरी वय सुमारे 46 वर्षे आहे. साधारणपणे तो 45 ते 55 या वयात येतो. पेरिमेनोपॉजची लक्षणे त्याआधी काही वर्षे, अनेकदा चाळिशीतच सुरू होतात.

  • 40 ते 45 वयात पाळी थांबली तर त्याला "अर्ली मेनोपॉज" (early menopause) म्हणतात.
  • 40 वयाच्या आधी पाळी थांबली तर त्याला "प्रीमॅच्युअर ओव्हेरियन इन्सफिशियन्सी" (POI) म्हणतात.

दोन्ही परिस्थितीत डॉक्टरांना नक्की भेटा. लवकर मेनोपॉज आल्यास हाडे ठिसूळ होण्याचा आणि हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो, आणि वेळेवर उपचाराने तो कमी करता येतो. अधिक वाचा: भारतातील मेनोपॉजचे वय (इंग्रजीत).

रजोनिवृत्तीची लक्षणे

प्रत्येक स्त्रीचा अनुभव वेगळा असतो. काहींना फारसा त्रास होत नाही, तर काहींना अनेक लक्षणे एकत्र जाणवतात. सर्वात सामान्य लक्षणे अशी:

1. पाळीत बदल

पहिले लक्षण बहुधा पाळीतच दिसते: पाळी लवकर-लवकर येणे, मग उशिरा येणे किंवा काही महिने न येणे, रक्तस्राव नेहमीपेक्षा जास्त किंवा कमी होणे.

2. अचानक उष्णता आणि रात्री घाम (hot flashes, night sweats)

चेहरा, मान आणि छातीत अचानक उष्णतेची लाट येते, घाम फुटतो, छातीत धडधड होते. काही मिनिटांत ती ओसरते. रात्री असे झाल्यास कपडे भिजतात आणि झोप मोडते. मुंबईच्या दमट हवेत अनेकजणी याला नुसता उकाडा समजतात.

3. झोप न लागणे

उशिरा झोप लागणे, पहाटे 3-4 वाजता जाग येऊन पुन्हा झोप न लागणे, सकाळी थकल्यासारखे वाटणे.

4. चिडचिड, घबराट आणि उदासी

छोट्या गोष्टींवर राग येणे, कारण नसताना रडू येणे, नवीन घबराट (anxiety) किंवा मन उदास राहणे हे खूप सामान्य आहे.

5. विसरभोळेपणा (brain fog)

शब्द न आठवणे, बोलता-बोलता विषय विसरणे, लक्ष न लागणे. हे बहुधा तात्पुरते असते आणि झोप सुधारल्यावर कमी होते.

6. सांधेदुखी आणि अंगदुखी

बोटे आखडणे, गुडघे-खांदे दुखणे, विशेषतः सकाळी. भारतात व्हिटॅमिन D ची कमतरता खूप सामान्य आहे, आणि त्यामुळेही अंगदुखी वाढते.

7. पोटाभोवती वजन वाढणे

खाणे वाढले नसतानाही कंबर आणि पोटावर चरबी वाढते. हार्मोन्समधला बदल, स्नायू कमी होणे आणि अपुरी झोप ही त्याची कारणे आहेत.

8. योनीमध्ये कोरडेपणा आणि लघवीचा त्रास

योनीमध्ये कोरडेपणा, शारीरिक संबंधावेळी वेदना, वारंवार लघवीचा संसर्ग (UTI) किंवा सतत लघवीला जावेसे वाटणे. हे त्रास उपचाराशिवाय वाढत जातात, म्हणून लाजू नका, डॉक्टरांशी बोला.

डोकेदुखी, त्वचा कोरडी होणे, केस पातळ होणे, पोट फुगणे आणि लैंगिक इच्छा कमी होणे हीसुद्धा लक्षणे असू शकतात. सर्व लक्षणांची सविस्तर यादी: मेनोपॉजची लक्षणे (इंग्रजीत).

ही लक्षणे किती काळ राहतात?

पेरिमेनोपॉज सरासरी सुमारे 4 वर्षे चालतो, पण काही महिन्यांपासून 10 वर्षांपर्यंतही असू शकतो. उष्णतेचे झटके आणि रात्रीचा घाम अनेक वर्षे राहू शकतात आणि हळूहळू कमी होतात. योनीचा कोरडेपणा मात्र आपोआप बरा होत नाही; पण त्यावरचा उपचार सोपा आणि परिणामकारक आहे.

डॉक्टरांकडे कधी जावे?

  • लक्षणांमुळे तुमची झोप, काम, नाती किंवा मन यावर परिणाम होत असेल
  • पाळी खूप जास्त किंवा खूप लवकर-लवकर येत असेल, किंवा दोन पाळ्यांच्या मध्ये किंवा संबंधानंतर रक्तस्राव होत असेल
  • 45 वयाच्या आधी पाळी अनियमित झाली किंवा थांबली असेल
  • सतत उदासी किंवा घबराट वाटत असेल

पाळी 12 महिने बंद राहिल्यानंतर पुन्हा थोडासा जरी रक्तस्राव झाला, स्तनात गाठ जाणवली, छातीत दुखले, किंवा स्वतःला इजा करण्याचे विचार आले, तर उशीर न करता लगेच डॉक्टरांना भेटा. मेनोपॉजनंतरच्या रक्तस्रावाचे कारण बहुतेक वेळा गंभीर नसते, पण त्याची तपासणी प्रत्येक वेळी आवश्यक आहे.

रजोनिवृत्तीवर उपचार

प्रत्येकीला औषधांची गरज नसते. पण लक्षणांमुळे आयुष्यावर परिणाम होत असेल तर ते सहन करत बसण्याची गरज नाही. पर्याय असे आहेत:

1. रोजच्या सवयी

  • आठवड्यातून 2-3 वेळा वजन उचलण्याचा व्यायाम (strength training), तसेच रोज चालणे किंवा योग
  • प्रत्येक जेवणात प्रथिने: डाळ, उसळ, पनीर, दही, अंडी, मासे
  • कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन D: दूध, दही, नाचणी, तीळ, पालेभाज्या, थोडे ऊन; गरज असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सप्लिमेंट
  • चहा-कॉफी, मद्य आणि खूप तिखट पदार्थांमुळे उष्णता वाढत असेल तर ते कमी करा
  • सुती, सैल कपडे; झोपण्याची-उठण्याची ठरलेली वेळ; थंड, हवेशीर खोली
  • धूम्रपान बंद करा

2. हार्मोनशिवायचे उपचार (non-hormonal)

कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपी (CBT) हा समुपदेशनाचा एक प्रकार उष्णतेचे झटके, झोप आणि मनःस्थितीसाठी उपयुक्त ठरतो. ज्या स्त्रिया हार्मोन घेऊ शकत नाहीत किंवा घेऊ इच्छित नाहीत, त्यांच्यासाठी हार्मोनशिवायची काही प्रिस्क्रिप्शन औषधेही आहेत. योनीच्या कोरडेपणासाठी मॉइश्चरायझर आणि ल्युब्रिकंट मदत करतात. काही स्त्रिया आयुर्वेदिक किंवा हर्बल उपायही करून पाहतात; पण कोणतेही सप्लिमेंट सुरू करण्याआधी डॉक्टरांना विचारा, कारण ते इतर औषधांसोबत प्रतिक्रिया देऊ शकतात. अधिक वाचा: मेनोपॉज आणि आयुर्वेद (इंग्रजीत).

3. हार्मोन थेरपी (HRT)

हार्मोन रिप्लेसमेंट थेरपी (HRT) हा उष्णतेचे झटके आणि रात्रीच्या घामावर सर्वात परिणामकारक उपचार आहे. झोप, मनःस्थिती, सांधेदुखी आणि योनीच्या कोरडेपणातही ती मदत करते आणि हाडे ठिसूळ होण्यापासून वाचवते. बहुतेक निरोगी स्त्रियांमध्ये, 60 वयाच्या आधी किंवा मेनोपॉजनंतर 10 वर्षांच्या आत सुरू केल्यास, तिचे फायदे धोक्यांपेक्षा जास्त असतात.

पण HRT प्रत्येकीसाठी योग्य नाही. काही प्रकारांमुळे रक्ताची गुठळी होण्याचा आणि स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका थोडा वाढू शकतो. ज्यांना स्तनाचा कर्करोग, रक्ताच्या गुठळ्या, स्ट्रोक किंवा यकृताचा गंभीर आजार झाला आहे, किंवा ज्यांना कारण न कळलेला रक्तस्राव होत आहे, त्यांनी HRT घेऊ नये किंवा फक्त तज्ज्ञांच्या देखरेखीखालीच विचार करावा. ती डॉक्टरांनी तुमचा वैद्यकीय इतिहास पाहून आणि आवश्यक तपासण्या करूनच सुरू करावी. योनीत लावायचे कमी डोसचे इस्ट्रोजेन क्रीम कोरडेपणा आणि वारंवार होणाऱ्या लघवीच्या संसर्गावर खूप परिणामकारक आहे. अधिक वाचा: HRT विषयी.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

मेनोपॉजला मराठीत काय म्हणतात?

मेनोपॉजला मराठीत रजोनिवृत्ती म्हणतात. रोजच्या बोलण्यात अनेकजणी याला "पाळी बंद होणे" असेही म्हणतात.

मेनोपॉजची पहिली लक्षणे कोणती?

बहुधा पाळी अनियमित होणे हे पहिले लक्षण असते. सोबत झोप बिघडणे, रात्री घाम येणे, नवीन घबराट किंवा पाळीपूर्वीचा त्रास (PMS) वाढणे दिसू शकते.

पेरिमेनोपॉजमध्ये गर्भ राहू शकतो का?

हो. पाळी अनियमित असली तरी कधी कधी स्त्रीबीज तयार होते. गर्भधारणा नको असल्यास, 50 वयाच्या आधी शेवटच्या पाळीनंतर 2 वर्षे आणि 50 नंतर 1 वर्ष गर्भनिरोधक वापरणे सुरू ठेवा.

मेनोपॉजसाठी रक्त तपासणी करावी लागते का?

45 पेक्षा जास्त वय असल्यास निदान बहुधा लक्षणांवरूनच होते. पण थायरॉईड, हिमोग्लोबिन, व्हिटॅमिन D, साखर आणि कोलेस्टेरॉल तपासल्याने इतर कारणे वगळता येतात. पेरिमेनोपॉज तपासणीबद्दल वाचा (इंग्रजीत).

HRT सुरक्षित आहे का?

बहुतेक निरोगी स्त्रियांसाठी, 60 च्या आधी किंवा मेनोपॉजनंतर 10 वर्षांत सुरू केल्यास, डॉक्टरांनी पूर्ण तपासणीनंतर दिलेली HRT हा सुरक्षित आणि परिणामकारक पर्याय आहे. ती प्रत्येकीसाठी योग्य नसते, म्हणून निर्णय डॉक्टरांसोबत घ्या.

NuHer शी संपर्क साधा

NuHer हे मुंबईतील डॉक्टरांच्या नेतृत्वाखालील मेनोपॉज क्लिनिक आहे. आम्ही तुमची लक्षणे समजून घेतो आणि तुमच्या आयुष्याला साजेसा उपचार आराखडा तयार करतो, हार्मोनसह किंवा हार्मोनशिवाय.

ही माहिती सामान्य जागरूकतेसाठी आहे आणि तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याची जागा घेत नाही.